Man, vrouw, kind: ontwikkeling en strijd

Ontwikkelingen onder de Koerden zijn er niet alleen in de economie, maar ook in de gezinssfeer. Maar die zijn volgens mij niet te denken zonder economische ontwikkelingen en zonder strijd, in dit geval emancipatiestrijd. Twee Koerdische meisjes, pas aangekomen in het hotel, nodigen me prompt uit aan hun ontbijttafel. Voorzover ik ze ken, zijn Koerdische vrouwen frank en vrij. Ze generen zich niet je te vragen bij hen te komen zitten. Moeilijkheden komen eerder van de mannen in hun omgeving. Dan kan het mobieltje van de vrouw plotseling opspelen, waarna haar uitnodigende houding omdraait als een blad aan de boom: ‘Meneer, wilt U hier weggaan, hoe durft U zo ongevraagd aan onze tafel te verschijnen.’ Het telefoontje komt dan van een paar tafels verderop in de theetuin gezeten broer, neef of vriend van de familie.

Daar hebben we in het hotel geen last van. De meisjes zijn afkomstig uit de grote stad Diyarbakir, voor de Koerden de hoofdstad van Koerdistan. Ze hebben hun lyceum gehaald en werken nu om de privéschool te kunnen betalen die in Turkije iedere lyceïst voorbereidt op het toelatingsexamen voor de universiteit. Want dat haal je niet met alleen je lyceumdiploma. Die privéschool is duur en daarom voor velen een te hoge drempel tot de universiteit. Deze meisjes hebben besloten ervoor te gaan werken. Ze werken voor Vodaphone en reizen van het ene filiaal naar het andere. Ik mag met hen en nog twee mannelijke collega’s mee naar Bitlis.

Omgeving in de regio Bitlis.

Maar de mannen zijn ook niet helemaal zonder dynamiek. Hüseyn, een chauffeur van het gemeentehuis in Tatvan, amuseert zich op zijn vrije zaterdag met zijn oude collega’s van de taxistandplaats en met mij: ‘Ik heb een auto en weet een mooie plek, jij zorgt voor het bier!’ ‘O.K.’ We rijden naar een mooie picknickplaats aan de rivier. Ik vraag hem wat zijn vrouw en kinderen doen op zijn vrije dag. ‘O, die zitten in de tuin.’, klinkt het onverschillig. Een weekendje ontspannen met andere vrouwen in een andere stad, is voor hem en zijn milieu ook een volstrekte vanzelfsprekendheid. Maar hij wil goed voor zijn dochters zorgen. Normaal, zo vertelt hij, delen vrouwen niet in de erfenis van hun vader. De familie waarin ze trouwen wordt geacht voor hen te zorgen. ‘Kan dat volgens de Turkse wet?’ vraag ik. ‘Nee!’. ‘Is dat islamitisch?’ ‘Nee!’ zo luidt steeds het duidelijke antwoord. Het is Koerdisch, maar Hüseyn doet er niet aan mee. Hij werkt ervoor om al zijn kinderen een eigen huis te geven, inclusief zijn dochters. Hij is modern. Hij is ook modern, voorzover hij slechts vier kinderen heeft.

Traditioneel hebben Koerden grote gezinnen. Mehmet, de Koerdische buschauffeur uit Urfa, die als kind in Duitsland gewoond heeft en mij voor Duitser aanziet, troont me mee naar zijn flat. Gezeten tussen zijn kinderen en die van zijn broers die in het zelfde blok wonen zegt hij: ‘Wij Koerden, wij houden van kinderen!’ ‘ Ja, maar de opvoeding is moeilijk!’, zegt zijn moeder. ‘Ach, mijn vrouw’, zo gaat Mehmet rustig verder, zegt ook zo vaak: “Laten we er mee ophouden”, maar dan zeg ik altijd: “hè, nog eentje.” ’ Soms wordt me ook schuchter meegedeeld, een even schuchtere vraag mijnerzijds naar pilgebruik ontwijkend: ‘Ach, we zijn ermee opgehouden. Er is voor alles een tijd.’

Ik vraag Idris, een bloedjonge Koerdische tapijtverkoper in Istanboel die met zijn studerende neef stickies rookt en Nietzsche leest, hoeveel broers en zusters hij heeft. ‘Acht’, antwoordt hij en knipogend voegt hij er aan toe: ‘Dat is nog van vóór de televisie!’ Dat wil zeggen: Dat is nog van vóór de diversificatie van het ontspanningsaanbod. Ermee ophouden is dus ook een kwestie van economische ontwikkeling en van opleiding. Samen onderweg van een bruiloft naar huis vraagt Hasan mij: ‘Zijn er veel echtscheidingen in Nederland?’ ‘Één op de drie huwelijken eindigt in echtscheiding.’ , antwoord ik. ‘Dat is veel’, zo zegt hij, ‘maar dat is normaal wanneer iedereen gelijk is!’ En dan zeer openhartig: ‘Wanneer hier iedereen gelijk zou zijn, zou tachtig procent van de huwelijken op echtscheiding uitlopen. Maar ja, de vrouwen, ze durven niet.’ Je ziet meteen hoe belangrijk in de ontwikkeling van een land de ontwikkeling van de vrouw is en de strijd.

Gerrit Steunebrink

Dr. Gerrit Steunebrink is docent godsdienst- en cultuurfilosofie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Hij is geïnteresseerd in Turkije in verband met multiculturaliteit, islam, christendom en moderniteit. Dit was het derde deel van de vierdelige reisreportage, volgende week zal het laatste deel gepubliceerd worden.