Ontwikkeling buiten of binnen Turkije?

Zijn die ontwikkelingen onder de Turkse Koerden in de economie, rond opleiding en emancipatie, gebaat met de strijd om Koerdistan of wordt hun continuïteit gegarandeerd door in Turkije te blijven? In de in ombouw zijnde schoenhandel van Ahmet in Dogubeyazit ontspint zich een grote discussie over een eventueel autonoom Koerdistan, een gedachte die de PKK heeft laten varen. Men zou, zo blijkt, in een dergelijk Koerdistan een aantal problemen van het moderne Turkije terug krijgen.

Wat te doen met de minderheden, de Azeri’s bijvoorbeeld die in Kars en Igdir wonen, zo vroeg men zich af. Zij zijn extreem Turks en anti-Koerdisch. Op de dag waarop bleek dat een soldaat uit Kars gedood was bij een aanval van de PKK, durfden de Koerden in Kars geen Koerdisch te spreken bij de herdenking. En de Arabieren! Zij gelden voor velen als vrienden. Volgens één van de dozenslepers zijn het even traditionele moslims als de Koerden, zodat met hen eventueel een goed islamitisch Koerdistan opgebouwd zou kunnen worden.

Standbeeld in Dogubeyazit waarop staat: 'universele verklaring van de rechten van de mens'.

De Turkse spanning tussen geloof en seculariteit leeft ook onder de moderne Koerden, want de PKK is marxistisch. Na zijn gebed bij de tombe van de achttiende-eeuwse Koerdische mysticus en schrijver Ahmed-i Hani legt iemand mij quasi- vanzelfsprekend uit dat Abdulah Öcalan als grote Koerdische voorman in zijn lijn staat na Said Nursi, een twintigste eeuwse, actuele Koerdische religieuze denker. Nu waren onder de Koerden vroeger religieuze leiders ook vaak politieke figuren, maar om Öcalan, als marxist en Nietzscheliefhebber, in die lijn te plaatsen leek mij stug.

‘Natuurlijk kan dat niet’, zo zegt mij een ingenieur uit de familie van Hassan, ‘je kunt hem eerder vergelijken met ….Atatürk.’ Interessant! De stichter van het moderne Turkije, die de Koerden hun identiteit ontzegd heeft, geldt in zijn seculariteit dan toch als referentiekader. De ontwikkelingen in Koerdistan spiegelen een beetje die van Turkije. Vriend Erçan, zijn moeder spreekt nog alleen Koerdisch en, arm als hij was, was hij lange tijd een potentiële PKK’er, wijst ook een deelstaatconstructie af, omdat ook in zo’n semi-autonoom Koerdistan de ‘nieuwe rijken’ het voor het zeggen zouden krijgen en een nieuw ‘landheerschap’ zou kunnen ontstaan.

In andere termen vertaald: blijkbaar is hij bang dat oude traditionele Koerdische gezagsverhoudingen weer een kans krijgen in een dergelijke staat. Verder is men bang dat onderlinge Koerdische twisten op kunnen laaien in een dergelijk Koerdistan. Neef Serkan meent dat de modernisering die nu aan de gang is onder de Koerden de meeste kans van slagen heeft binnen het moderniserende Turkije. Eigenlijk wil niemand echt afscheiding, zo is mijn gevoel. De Frieslandoptie lijkt reëel te zijn. De strijd heeft men gehad.

In PKK kringen is erover gedacht de gewapende strijd op te geven. Vorig jaar kwamen strijders de bergen uit om zich over te geven. De Koerden onthaalden ze, kwetsend voor de Turken, als helden. Maar dat proces is gestopt. Het schijnt dat deze strijders vast zitten. Voor Hasan mag ook Öcalan verdwijnen. Veel mensen van zijn generatie zijn al weg, zegt hij, bovendien heeft Öcalan ‘liggen slijmen met de Turken door te zeggen dat zijn moeder een Turkse is’. Volgens anderen moet Öcalan verdwijnen, omdat hij als onderhandelaar van de PKK voor de Turkse regering onacceptabel is. Echt hardop wordt het zo nog niet gezegd, maar er wordt hier en daar gedacht aan het verdwijnen van de mythische Grote Leider. De BDP moet nu zonder geweld, en nu ook zonder Öcalan, de ontwikkeling voort kunnen zetten.

Gerrit Steunebrink

Dr. Gerrit Steunebrink is docent godsdienst- en cultuurfilosofie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Hij is geïnteresseerd in Turkije in verband met multiculturaliteit, islam, christendom en moderniteit. Dit was het laatste deel van de vierdelige reisreportage.